CHÂU Á ĐỐI VỚI LỊCH SỬ TÂY BAN NHA

(Asia para la historia de España)

(Asia in the Making of Spain)

Florentino Rodao

Trans: Nguyen Lan Phuong.

National Library (Thu Vien Quoc Gia Viet Nam), Hanoi, 2/VI/2008

Theo truyền thống đối với Tây Ban Nha, châu Á luôn là một nơi ít quan trọng. Xu hướng này gần đây đã thay đổi, nhưng sự thật là, trừ những khoảng thời gian ngắn ngủi, quan hệ Tây Ban Nha – châu Á là một lịch sử đầy những cơ hội bỏ phí. Tình hình thế giới hiện nay đang làm thay đổi cách suy nghĩ của Tây Ban Nha và bị phần lớn các nước châu Âu lôi kéo, Tây Ban Nha bắt đầu năng động xích lại gần châu Á thông qua các Kế hoạch châu Á khác nhau, giống các nước châu Âu khác như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh hoặc Pháp đã từng làm trước đây. Vì vậy tôi sẽ tập trung theo trình tự thời gian để chỉ ra các khả năng lựa chọn đã bị bỏ qua hay là những cơ hội ở châu Á dành cho Tây Ban Nha bị mất đi.

Vào thời kỳ Phục hưng, hay thời kỳ các chuyến đi biển dài ngày, có thể được coi là cơ hội đầu tiên trong số đó. Cho dù khoảng cách xa xôi giữa bán đảo Iberia và những người tartaro (thuộc vùng Trung Á) như khi đó người ta vẫn gọi những người đến từ vùng lãnh thổ đó, những người Castilla và những người khác thuộc vùng bán đảo Iberia đã ở trong tư thế thuận lợi để tiến gần lại châu Á. Chúng ta biết rằng Cristobal Colon đã muốn đi tới vùng Cipango de Marco Polo, Nhật bản, khi ông tìm ra châu Mỹ, nhưng tôi cũng muốn thêm vào ba ví dụ nữa:

1) Đoàn sứ giả của Rui de Clavijo đi Samarcanda, một vùng dân cư rất trung tâm trên con đường tơ lụa, đã để lại những dấu ấn quan trọng như một khu dân cư có tên gọi là Madrid. Người đàn ông Madrid này đã thăm Tamerlan năm 1404 với mục tiêu cuối cùng là tìm kiếm các quan hệ hữu nghị để chống lại kẻ thù chung là đế quốc Thổ Nhĩ Kỳ đang ngày càng hùng mạnh.

2) Cái gọi là Bản đồ Ca-ta-lăng.

3) Chuyến đi vòng quanh trái đất của Magallanes và Elcano, và trong chuyến đi đó lần đầu tiên họ đi trên những chiếc tàu của người Cát-ti-già tại vùng này, đặc biệt là vùng đảo Guam, quần đảo Phi-líp-pin và nhất là các đảo Molucas, nơi sản phẩm gia vị của nó là mục tiêu chính của chuyến đi. Các nguồn tài nguyên này biện hộ cho các chuyến đi sau này nhằm tìm kiếm một phần thị trường vận tải đi châu Âu. Hồi ấy Vương triều Castilla đã ý thức được điều đó và năm 1529 hai người Bồ Đào Nha được Vua Carlos I thuê đã vẽ một bản đồ hình chữ thập trong lịch sử ngành đồ bản, tấm bản đồ đầu tiên mà các bờ biển châu Á có hình dáng giống thực tế. Mục đích của tấm bản đồ này là chính trị vì nó muốn chứng minh rằng các hòn đảo sản xuất gia vị này nằm trong một thế giới thuộc quyền của Castilla trong sự phân chia thế giới mà họ đã thực hiện đầu tiên trong Hiệp ước Tordesillas và sau này, sau chuyến đi vòng quanh trái đất đầu tiên là với Hiệp ước Zaragoza.

Họ đã không kiếm được gì, chủ yếu là do sự chống đối của Bồ Đào Nha. Những năm đó các lợi nhuận do việc vận chuyển hàng hóa sang châu Âu là không kể xiết và những người Bồ Đào Nha không thể cho phép những đối thủ cạnh tranh tới. Vì vậy, khi đoàn sứ giả tiếp theo tới châu Á, đoàn viễn chinh đã bị hao tổn của Villalobos đã có đụng độ với các hạm đội khác và quân viễn chinh Castilla bị bắt giữ. Sự chống đối này cộng thêm quyết định sau này của Carlos V bán quyền về các đảo Molucas cho Bồ Đào Nha, các của cải còn nằm ở châu Mỹ và không có khả năng tìm được một con đường trở về trên Thái Bình Dương từ bờ biển châu Á tới bờ biển châu Mỹ là những lý do làm Tây Ban Nha rời xa châu Á lần đầu tiên. Ngược với Bồ Đào Nha mà cho tới thập kỷ 1550 đã quan tâm tới châu Á hơn bất kỳ nơi nào khác. Chúng ta đừng quên tầm quan trọng của Os Luisiadas đối với Bồ Đào Nha và tầm quan trọng của Luis de Camoens, người đã bị đắm tàu tại cửa sông Mê-kông.

Trong phần ba cuối cùng của thế kỷ XVI đã có một mối quan tâm đến châu Á nảy sinh lại từ vùng Castilla mặc dù được thúc đẩy từ bên ngoài . Mặt khác, chuyến viễn chinh đầu tiên tới Phi-líp-pin nhằm tạo ra một cộng đồng dân cư Tây Ban Nha sinh sống định cư tại quần đảo này, thúc đẩy từ Tân Tây Ban Nha (Mê-khi-cô) và với sự nhất trí đa số tuyệt đối của những người đang sinh sống tại đó. Mặt khác, việc xích gần lại với Bồ Đào Nha thông qua Liên minh Iberia sau khi Felipe II được phong làm Vua của Tây Ban Nha. Trong những năm đó Phi-líp-pin được coi là cây cầu bật hướng tưới châu Á và trong thập kỷ 1580 đã có một loạt dự án nhằm chinh phục Trung hoa do Manel Ollé nghiên cứu trong cuốn Liều lĩnh với Trung hoa của ông. Quan hệ nối lại với Bồ Đào Nha đã đem lại cho những người Tây Ban Nha ở châu Á một điều được họ chứng minh một cách rất đáng tin cậy rằng Tây Ban Nha đã sai lầm với những ý tưởng ban đầu định chinh phục Trung hoa. Chúng ta đừng quên rằng một trong những món quà tặng của người Bồ Đào Nha dâng lên vua xứ Castilla là một con voi như một cách chỉ ra cho nhà vua mới rằng cần phải chú ý đến châu Á.

Trong những năm đó đã diễn ra một loạt các cuộc viễn chinh chung mà nếu như thành công có lẽ đã mang lại cho Liên minh Iberia đang tồn tại khi ấy đề án chung thành đạt còn thiếu để làm nền móng. Lãnh thổ Việt Nam là một ví dụ, do trong sự phân chia về diện tích ở châu Á những người Bồ Đào Nha đã có mặt ở bờ biển của Ấn độ (Surat và Cormandel) và ở các đảo vùng Đông Nam Á, trên đường đến Molucas, trong khi những người Cát-ti-già ở các đảo Phi-líp-pin. Đông Nam Á lục địa khi ấy là một vùng thích hợp nhất cho các cuộc viễn chinh hỗn hợp mà đáng ra liên quân Iberia đã có thể đặt được một chân lên Căm-pu-chia. Trong những năm đó khi cơn sốt châu Mỹ giảm một cách tương đối, có thể tìm được những lời khẳng định lạ lùng về sự hiện diện của Tây Ban Nha ở châu Á ví dụ như do thừa người và cần phải tìm ra những vùng lãnh thổ có thể định cư được khi trong suốt chiều dài ba thế kỷ sự hiện diện của Tây Ban Nha tại Phi-líp-pin số lượng bình thường chỉ có gần một nghìn người Tây Ban Nha.

Năm 1596 và 1598, có hai đoàn viễn chinh đi Căm-pu-chia định kiếm tìm một sự hiện diện ổn định ở đó, tập hợp một mặt là các kiến thức của người Bồ Đào Nha về khu vực với số dân di cư Tây Ban Nha và nhất là với đủ loại người phiêu lưu, châu Âu và người lai tràn ngập khắp khu vực. Các cuộc viễn chinh này có những điều tương tự như các cuộc viễn chinh đã diễn ra ở châu Mỹ những năm trước, khi mà một nhóm đầy tham vọng, không kể đến nguồn gốc chủng tộc, đã chinh phục được (và lấy được chiến lợi phẩm) các thành phố và vùng lãnh thổ, nhưng trong trường hợp các cuộc viễn chinh này, các cơ cấu nhà nước mà họ dự định lật đổ đã ổn định hơn rất nhiều ví dụ như ở Phi-líp-pin. Chúng ta không nên quên tầm quan trọng của các vùng lãnh thổ mới đối với Tây Ban Nha vì trong những năm cuối thế kỷ XVI và những thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XVII hình ảnh của Cam-pu-chia rất hùng mạnh trong trí tưởng tượng của người Tây Ban Nha. Khi Don Quijote được mời nhậm chức ở Candaya, sự giải thích đáng hoan nghênh nhất là Cervantes đã lấy cái tên đó từ Cam-pu-chia, những năm đó là một điển hình thường được nhắc đến của bán đảo, cùng với Gallinato, người lãnh đạo cuộc viễn chinh đầu tiên là những nhân vật được người ta kể các câu chuyện đáng ngờ về các nàng công chúa mà họ đã cưới làm vợ.

Ngoài ra, châu Á còn có thể được coi là một trong những nguyên nhân lớn nhất gây ra thất bại cho Liên minh Iberia hoặc là những người Bồ Đào Nhacamr thấy rằng họ chẳng được lợi lộc gì khi liên minh với Castilla và Aragón. Các Hội đồng của Vương quốc tổ chức vào thế kỷ XVII thể hiện các tranh chấp liên tục giữa những người Bồ Đào Nha với nhau, kích động việc gửi quân và vật liệu tới châu Á trước một số người Castilla lại thiên về đưa họ sang châu Mỹ. Hậu quả thấy rõ vì với cuộc chiến tranh với các nước vùng Đất thấp, các thuộc địa Bồ Đào Nha ở châu Á phải gánh chịu nhiều thiệt thòi nhất (so với các thuộc địa ở Mỹ, ví dụ như Pernambuco, thuộc Brasil, đã lấy lại được độc lập từ tay những người Hà Lan) và đúng vào năm 1639, một năm trước khi xảy ra chiến tranh chống Tây Ban Nha, người Bồ Đào Nha vĩnh viễn bị quét sạch ra khỏi Nhật bản. Nguyên nhân là do một cuộc khởi nghĩa ở đảo Kyushu nơi đạo Thiên Chúa đóng một vai trò đối lập nhưng cũng đủ để những người Bồ Đào Nha đổ lỗi cho người Tây Ban Nha vì việc xác định giữa những người Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha đã dẫn đến việc trục xuất này. Người Tây Ban Nha bị trục xuất năm 1624.

Các nghiên cứu gần đây cũng đã chứng minh rằng Trung hoa đã tài trợ khá nhiều cho đế quốc Tây Ban Nha tại châu Mỹ. Vào thập kỷ 1570, sau thất bại của tiền giấy, Trung hoa áp đặt việc đóng thuế bằng bạc và tạo ra một thị trường bạc toàn cầu mà Tây Ban Nha đã được hưởng lợi do giá bạc tăng cao. Có thể nói việc toàn cầu hóa bắt đầu với việc thành lập Manila và ngay sau đó lượng lớn hàng hóa từ đây đã đi khắp thế giới tới những thị trường bán được giá nhất. Quan hệ giá trị giữa bạc và vàng đã nắm vai trò chỉ đạo vì ở châu Á từ 6 đến 8 đồng bạc ăn một đồng vàng trong khi ở châu Âu tỷ lệ này là 12, có nghĩa là bạc từ châu Mỹ của Peru và Mê-khi-cô qua đường Thái Bình Dương cũng như Ấn Độ Dương chảy ồ ạt vào Trung hoa và đã đóng vai trò quyết định để duy trì đế quóc Tây Ban Nha tại châu Á, một thời gian mà người ta coi là khá ngắn ngủi.

Một khi Phi-líp-pin trở thành thuộc địa của một thuộc địa là Mê-khi-cô, châu Á vẫn nằm ngoài lề suy nghĩ của Tây Ban Nha, càng ngày vấn đề trong nước lại càng tăng lên so với các cuộc phiêu lưu ngoài nước nhưng cũng cần nhớ đến các cơ hội đã để mất, những cơ hội mà một số người đã nhận ra ngay từ lúc đó. Trong thời kỳ sau Cách mạng Pháp, Phi-líp-pin và châu Á có thể đã là những điểm mũi nhọn cho một sức sống mới của Tây Ban Nha. Đoàn viễn chinh khoa học lớn nhất của Tây Ban Nha những năm đó, một trong những đoàn lớn nhất của loài người thời bấy giờ là đoàn của Malaspina, do vua Carlos III phái tới, có mục tiêu chính ở châu Á và Thái Bình Dương với vô vàn nghiên cứu về các loài cây cỏ có thể cho giá trị thương mại…Các chính sách nội bộ đã không ảnh hưởng gì tới ông ta vì Malaspina trở về Tây Ban Nha vào thời vua Carlos IV và nghĩ rằng uy tín mà ông ta tạo dựng được có thể trở thành một chiếc đòn bảy giúp mình vươn tới một vị trí chính trị.

Vào thế kỷ XIX, sau độc lập của Mê-khi-cô, tại Tây Ban Nha đã mở ra một thời kỳ mới cho châu Á vì lúc này nó đã không còn là một vùng quan trọng thứ yếu nữa. Tuy nhiên, một lần nữa người ta lại để cơ họi trôi qua mất. Manila đã tiến thêm vài bước để hòa nhập và tăng cường thương mại với khu vực, nhưng những khoản lợi khổng lồ mà mía đường Cuba đem lại đã che phủ lên tất cả các cơ hội của châu Á. Josep Maria Fradera đảm bảo rằng Cuba là một thuộc địa xứng đáng cả một đế quốc và người ta đã nhận thấy điều đó trong suốt thế kỷ XIX. Tuy rằng lợi nhuận của mía đường giảm dần từ những năm 1850, chính sách duy nhất của Tây Ban Nha ở châu Á vẫn liên quan tới Cuba, mà lẽ ra phải liên quan với Phi-líp-pin. Ví dụ, Tây Ban Nha đã đặt tổng lãnh sự của mình ở Macao mãi cho tới năm 1868 vì từ hải cảng Bồ Đào Nha ấy các con tàu chở phu người Trung hoa, thứ vô cùng cần thiết, sang làm cho các đồn điền mía đường Cuba vì lúc này đã có lệnh cấm buôn bán nô lệ. Các chuyến đi từ Trung hoa đã bị cấm do những khiếu nại về đối xử tàn tệ đối với các dân phu này nhưng Tây Ban nHa vẫn định sẽ ký hiệp định với các vùng khác trong khu vực để đảm bảo nguồn phu cho các đồn điền mía đường ở Cuba.Trên thực tế đã có một hiệp định được ký kết giữa Tây Ban Nha và Việt Nam về vấn đề này.

Cơ hội chủ yếu để châu Á trở lại đóng vai trò chính trong chính sách hải ngoại của Tây Ban Nha chính là quan hệ với Việt Nam. Đối mặt với tất cả các cuộc viễn chinh xuất phát từ Tây Ban Nha trong những năm của Liên minh Tự do (1857 – 1864), cuộc viễn chinh đến Cochinchina có thể là cuộc viễn chinh mang lại nhiều lợi ích nhất cho đế quốc Tây Ban Nha về mặt kinh tế nếu xét về lâu dài. Đã có nhiều đoàn viễn chinh đi Mê-khi-cô, Santo Domingo, Ma-rốc nhưng việc áp đặt thuộc địa Tây ban Nha ở một vùng nào đó của Việt Nam có thể có một ảnh hưởng bổ sung cho các ảnh hưởng của Phi-líp-pin và làm sống động thêm sự hiện diện của Tây Ban Nha tại khu vực. Ngược lại, sự mở rộng thuộc đia duy nhất tại Phi-líp-pin là các quần đảo thuộc Micronesia, nơi không có các lợi ích kinh tế mà ngoài ra kiểm soat và điều hành mọi thông tin liên lac còn là cả một gánh nặng.

Tiền đề phát triển kinh tế đi ngược lại với an ninh là điều gây trở ngại cho sự hiện diện của Tây Ban Nha trong những năm cuối cùng tại châu Á. Một lần nữa người ta lại đánh mất đi cơ hội và nỗi ám ảnh của các nhà cầm quyền trong những năm cuối cùng của thế kỷ là bảo về các hòn đảo của Phi-líp-pin khỏi các cuộc xâm lăng từ bên ngoài. Và người ta cũng biết rằng Tây Ban Nha không thể kháng cự lại trước một cuộc tấn công của một nước đế quốc như Anh, Pháp hoặc Đức, các vũ khí chỉ tập trung ở nơi mà người ta thấy có khả năng chiến thắng, có nghĩa là ở Trung hoa và Nhật bản. Đặc biệt Nhật bản là nơi thể nghiệm điều này rõ nhất sau nhiều năm trôi qua . Nỗi sợ hãi này đưa lại nhiều hậu quả quan trọng vì nó làm hạn chế việc nhập cư của người Trung hoa và người Nhật ở các đảo thuộc Phi-líp-pin và Micronesia cho dù việc này có thể mang lại nhiều lợi ích kinh tế ở các vùng lãnh thổ đó. Quang cảnh xấu nhất mà người ta có thể thấy lúc đó trước một cuộc chiến tranh với Nhật bản hoặc với Trung hoa là một sự lôn xộn trong nước do “các tộc dân da vàng” gây rakhi đứng trước một cuộc chiến có thể để chống lại một trong hai nước kể trên. Một lần nữa Tây Ban Nha lại áp dụng chính sách hạn chế quan hệ với châu Á.

Năm 1898 lại là một điển hình nữa về tầm quan trọng của châu Á đối với đế quốc Tây Ban Nha. Cuộc chiến đầu tiên giữa Mỹ và Tây Ban Nha trên thực tế đã diễn ra tại Manila và Phi-líp-pin đã là một bước ngoặt trong các quyết định của Oa-sinh-tơn. Trong những năm đó, những nghi ngờ về tương lai của đế quốc Tây Ban Nha đều liên quan đến Phi-líp-pin (người ta biết rằng các hòn đảo vùng Antillas đã bị Mỹ đô hộ) và một lần nữa Phi-líp-pin lại được coi như nấc thang đầu tiên hướng tới châu Á đại lục.Tình hình chính trị nội bộ của Mỹ đang gặp khó khăn trong những năm đó với số người bị bọn Ku-Klux-Klan giết hại ngày càng nhiều và sự căng thẳng không ngừng tăng lên do tình hình kinh tế bị suy thoái. Tổng thống Mc. Kinley phải thừa nhận rằng phải tìm kiếm Phi-líp-pin trên một tấm bản đồ vì ông không nắm được vị trí chính xác của nó, nhưng ông xác định rất rõ ràng rằng cần có một căn cứ để bán các sản phẩm của Mỹ ở châu lục này.

Ở thế kỷ XX, quan hệ của Tây Ban Nha với châu Á đã rất khác trước. Mối quan tâm tới châu Á nằm trong tay các nhóm tư nhân tăng cường các quan hẹ với châu Á với các cơ sở rất khác nhau nhưng đều thể hiện một sức sống chưa từng có. Một mặt, đó là các lợi ích doanh nghiệp Tây Ban Nha, được thể hiện rất sống động với các doang nghiệp thích nghi với sự thống trị kiểu mới của Mỹ như Tổng Công ty Thuốc lá Phi-líp-pin, đã trở thành một trong những công ty quan trọng nhất của nước này chotowis những năm 1950. Trong số các doangh nghiệp Tây Ban Nha đó còn có San Miguel của Andres Soriano và nhiều công ty khác . Mặt khác, các nhà truyền giáo, nhờ các khoản đầu tư của mình sau khi bán đi một số đất ở Phi-líp-pin, họ trở nên có tiền và từ Manila họ tài trợ cho toàn bộ khu vực. Trên thực tế, các nhà truyền giáo trước tiên đã đi đến các tu viện chính ở Intramuros de Manila sau khi rời Tây Ban Nha và sau đó đi tới điểm đến của mình như Việt Nam và Trung hoa. Quan hệ của Tây Ban Nha với châu Á vì thế đã đã tự đi trên đôi chân của mình từ năm 1898, một bên là doanh nghiệp và một bên là truyền giáo và đã rất thành công.Mặc dù người ta nói rằng ảnh hưởng của Tây Ban Nha ở Phi-líp-pin giảm đi sau năm 1898 nhưng tôi lại cho là đã xảy ra ngược lại chính là vì đã bớt đi được gánh nặng chính thức và bản sắc Tây Ban Nha được Phi-líp-pin hóa và trở thành một sự lựa chọn mang tính dân tộc chủ nghĩa trước ách thuộc địa kiểu mới của Mỹ, đó là một mặt, mặt khác nó phải đối mặt với các bản sắc địa phương có thể bị xa rời và hơn nữa còn bị coi thường.

Ba ví dụ có thể sử dụng làm minh chứng:

1- Tòa nhà Capitol ở quảng trường Callao ở Madrid, còn gọi là tòa nhà Carrión, chủ của nó là chủ của nhà máy thuốc lá tại Phi-líp-pin.

2- Hành trình Manila – Madrid, Arnacal (Arnaiz và Calvo) là hành trình đầu tiên người Phi-líp-pin thực hiện để đi tới châu Âu.

3- Các bộ phim đầu tiên được làm bằng tiếng Tây Ban Nha cho khán giả Phi-líp-pin như Bí mật lời xưng tội của Parlatone Hispano - Phi-líp-pin. Thời gian chỉ ra sự đổ vỡ mà cuộc nội chiến đưa đến cho sự hiện diện của Tây Ban Nha tại châu Á, vì tòa nhà được khai trương năm 1935, chiếc máy bay đã tới Tây Ban Nha một tuần trước khi nổ ra cuộc nội chiến ở Tây Ban Nha (trên thực tế nó đã bị chìm tại cảng Barcelona từ khi đó do một trận ném bom) và những bộ phim đầu tiên ấy đã được sinh ra vào năm 1937. Các cuộc giao tranh trong nwowcstwowng phản với sự hiện diện của Tây Ban Nha tại châu Á, mở màn cho sự chiếm đóng Phi-líp-pin của Nhật và sự phá hủy Manila.

Libros Books Académico Scholarly Artículos Articles Reseñas-Reviews 日本語 Tagalog